Rosja. Ta sama epoka. Dwie kobiety. Zinaida Gippius i Nina Berberowa. Pierwsza jest żoną Dmitrija Mereżkowskiego. Biseksualistka, białe małżeństwo, famme fatale epoki srebrnego wieku, liczne romanse, ostentacje i prowokacje, mistyka w rosyjskim wydaniu. Mimo póz i pretensji żyje w cieniu swego utalentowanego męża. Ich podróż do Włoch dla poprawy jej wątłego zdrowia. „Znajdujemy się w okropnej, niebywałej sytuacji, żyjemy dosłownie nie dojadając już kilka dni i zastawiliśmy ślubne obrączki” – oznajmia w jednym z listów w 1894 roku (w innym skarży się, że z braku pieniędzy nie może pić kefiru, przepisanego jej przez lekarzy). Dmitrij Fiłosofow, homoseksualista, poznany przez nich w Nicei, długoletni związek z nim. Jej „Dzienniki petersburskie”, mimo ambicji i starań, powierzchowne i plotkarskie, a „Dziennik warszawski” tragicznie naiwny. Generał Lucjan Żeligowski we wspomnieniach „Wojna w roku 1920” zanotował: Pewnego dnia przekroczył granicę wraz z żoną i kilkoma przyjaciółmi znakomity pisarz rosyjski Dymitr Mereżkowski. Pozostał on w Mińsku dłuższy czas i miałem sposobność dyskutowania z tym miłym człowiekiem o wielkiej kulturze duchowej. Był rozżalony na Polskę: „Jak to – mówił – Polacy, naród tak rycerski, nie chcą wyratować nas od bandy zbójów, którzy przypadkowo opanowali władzę?”. Zinaida G. prezentuje ten sam, infantylny punkt widzenia. Zmarła w Paryżu w 1945 roku, pochowana została na podparyskim cmentarzu de Sainte-Geneviève-des-Bois.
Nina Berberowa. Przeżyła z Władysławem Chodasiewiczem ponad dziesięć lat. Podobne iluzje i złudzenia na temat Rosji, caratu i rewolucji jak Gippius. I ona również żyje w cieniu Chodasiewicza, poety i publicysty i, niemal tak samo jak Gippius i Mereżkowski, w pierwszym okresie emigracji ledwo wiązali koniec z końcem. W ciągu trzech lat mieszkali w czterdziestu dwóch mieszkaniach, w różnych miastach Europy, wliczając w to jedno lato w Belfaście, przed zamieszkaniem w Paryżu w 1925. O swych ówczesnych problemach pisała: „Jestem wiecznie głodna. Chodzę wciąż w cudzych ubraniach i starym obuwiu, nie mam ani perfum, ani jedwabi, ani futer i na nic nie mam większej chętki niż na te wyłożone na wystawie smakołyki”. Heroicznie uważała jednak, że ubóstwo można przezwyciężyć, że trzeba próbować z nim walczyć, a do tego usilnie próbowała być dumną z tego, że nie przynależy do pogardzanych przez nią „białoarmistów”, którzy – nie chcąc żyć z jałmużny – dzielnie starali się zdobyć pracę, jakąkolwiek, ale pracę. Manifestacyjnie opowiadała się po stronie rosyjskiej emigracyjnej bohemy w Paryżu, płacąc za to swoją własną cenę upokorzeń. Druga wojna światowa przyniosła biedę jeszcze większą. Brakowało wówczas wszystkiego. Pisarka rozstała się wtedy z Chodasiewiczem, wyszła za mąż za Nikołaja Makiejewa, przeciętną, bezbarwną postać i zamieszkała z nim w Longchêne, wsi podparyskiej. Wraz z mężem jedli głównie to, co zdołali wyhodować w swoim przydomowym ogródku. Wtedy to, oprócz pisania niewielkich artykułów dla rosyjskiej prasy, zaczęła dorabiać jako szwaczka. Pensja z gazety nie starczała jej na utrzymanie nawet samej siebie. Po wojnie wyemigrowała do Stanów Zjednoczonych. Jej obfita autobiografia „Podkreślenia moje” nieporównywalnie ciekawsza i lepiej napisana niż „Dzienniki” Gippius. Przeżyła 92 lata burzliwego wieku. Zmarła w 1993 roku w Filadelfii.
SCHOLIA 