Pedagogia. Grecki termin oznaczający pierwotnie niewolnika, paidagogos, który małych chłopców prowadził do szkoły. Jakże trafnie.

Gdy przed trzydziestu kilku laty zamieszkaliśmy w Malmö, było to miasto względnie zamożne, spokojne i umiarkowanie brzydkie. Dzisiaj jest umiarkowanie ładniejsze i nieporównywalnie bardziej hałaśliwe, co oznacza, że stało się biedne, bo bieda to zawsze hałas. Ta reguła dotyczy również nas, ludzi. Ludzie biedni są krzykliwi, ostentacyjni i hałaśliwi. Bogactwo nigdy nie obnosi się ze swoim istnieniem. Bogate dzielnice miast są oazami ciszy.

Czyż nie jest to zastanawiające, że najlepsze utwory o miłości, najpiękniejszym z naszych uczuć i najbardziej przez nas pożądanym, są przejmująco smutne i tragiczne? Szczęście nie jest fotogeniczne.

Jeżeli chcesz znać odpowiedź na pytanie, jak wiele w życiu potrzebujesz, zastanów się, ile ze sobą zabierzesz odchodząc.

Jedynie w mieście przestrzeń i życie zorganizowane są stricte według ludzkich potrzeb. Miasto, ze wszystkich naszych tworów, jest strukturą najbardziej ludzką, bowiem nie tylko stworzoną przez nas, ale i istniejącą tylko dzięki nam i tylko dla nas. Mieszkańcy miasta śpiew ptaków, szum wody i drzew zastąpili sztuką Amfiona, a różnorodną grę kolorów malarstwem. W mieście to sztuka zastępuje naturę, pory roku są umowne, a pogoda jest co wyżej jednym z aspektów mody.

Przyjaźń z historią pozwala mi rozumieć, że nie ma żadnych wiecznych idei i żadna idea nie trwa wiecznie. To pocieszające.

Egipskie czy azteckie piramidy mierzą w wieczność, lecz są anonimowe. Nie noszą imion tych, którzy je wznosili. Nic o nie wiemy o tych ludziach. Ich wiedza, ich talent nie miały żadnego znaczenia. Jedynie w dawnej Grecji twórcy nie byli bezimienni. Znamy tysiące imion ich poetów, malarzy, rzeźbiarzy czy architektów. Grecy nie czcili tyranów. Czcili artystów. To mówi wiele o ich poczuciu wolności.

Przez wiele ostatnich lat słowo odpowiedzialność nie było pupilkiem ani polityków ani  mediów. I jedni i drudzy krztusili się, gdy przypadkiem byli zmuszeni użyć tego słowa, a potem długo kajali się i przepraszali wyjaśniając, że mieli coś całkiem innego na myśli. Liberalizm i permisywizm zaczynały grozić służbiście wyprostowanym paluszkiem, gdy tylko ktoś odważył się być tak nieodpowiedzialnym, by choćby wspominać o jakiejś odpowiedzialności. Trzeba było dopiero wirusa, by wydobyć je z cienia, zapomnienia i długoletniej infamii. I proszę, już po paru tygodniach niemal wszyscy, bez jąkania się i przepraszania, swobodnie, całkiem jakby robili to od zawsze, żonglują tym przewrotnym słówkiem. Odpowiedzialność. Nagle stało się bardzo ważne, by być odpowiedzialnym, by zachowywać się odpowiedzialnie. O dziwo także i tu, w Ultima Thule, w Szwecji, gdzie przez ostatnie ćwierćwiecze słowo odpowiedzialność uznawano za gorsze, straszniejsze i bardziej obrzydliwe niż słowa konserwatysta, tradycja czy kapuśniak. Odpowiedzialność. Stary socjotechniczny zabieg, któremu wszyscy byliśmy – w takiej czy innej formie – poddawani już od dziecka, zabieg, który z jednej strony trenuje nas w przestrzeganiu norm i posłuszeństwie wobec autorytetów, a z drugiej przygotowuje już na pokorne akceptowanie kar za niesubordynację. Jest to jeden z najsprytniejszych zabiegów tego typu, a na dodatek wpajany nam od tak wczesnego stadium w naszym życiu, że prawie nigdy nie identyfikujemy tego jako manipulacji. Odpowiedzialność uznajemy za taką samą naszą cechę jak kolor oczu czy skłonność do żylaków. Uświadomiłem to sobie kilka dni temu, gdy jeden z moich znajomych, żyjący w kraju, który obecnie, w dobie łaskawie nam panującego wirusa, wymaga, a nawet żąda od swoich obywateli, by wykazali się odpowiedzialnością, a za jej brak karze horrendalnymi mandatami, przysłał mi mail pełen oburzenia moją nieodpowiedzialnością, bo w ostatnim liście do niego nieopatrznie pochwaliłem się, że w ostatni weekend zgrzeszyłem wizytą w restauracji, gdzie przy dobrym obiedzie i wybornym winie spędziłem kilka uroczych godzin. Moja straszliwa nieodpowiedzialność wstrząsnęła nim do głębi, jak się okazało, i teraz będzie zmuszony zweryfikować opinię o mnie, a przede wszystkim zastanowić się, czy podtrzymywać znajomość ze mną, skoro nie zrozumiem, gdzie kończy się moja wolność i zaczyna się wolność innego człowieka. Chyba nie odpiszę na jego mail, bo parafrazując cytowaną przez niego myśl Alexisa de Tocqueville, zaczynam nabierać przekonania, że tam, gdzie zaczyna się wolność mego znajomego, moja wolność w ogóle nie miałaby szans, by się zacząć. Chociaż może być jeszcze inaczej. Moja najlepsza przyjaciółka na emigracji mówi mi, chyba słusznie, że niewiele ma to wspólnego ze sprawą odpowiedzialności czy wolności, za to jakoś dziwnie znajomo śmierdzi zwyczajną ludzką zawiścią. Pewnie, jak zwykle, ma rację.

Prawidłowość czy niezmienność zjawisk przyrody nie są żadnym obiektywnym faktem, żadną prawdą. Jest to cecha naszego umysłu, który nie potrafi żyć w chaosie i stwarza porządek nawet tam, gdzie go nie ma i być nie może. Głosimy niezmienność klimatu, przewidujemy pogodę, tropimy prawidłowości w zjawiskach przyrody i awansujemy te idola tribus do rangi wiecznych, niezmiennych prawideł. Boimy się nawet, że możemy zniszczyć przyrodę, niektórzy flirtują z myślą o Ziemi bez człowieka, Ziemi wyzwolonej od naszej arogancji i niszczycielskiej lekkomyślności. Ale przyroda przetrwa, przetrwa bez naszej pomocy. Nasza planeta jest systemem samoregulującym się. Działa zgodnie z fizycznymi zasadami Wszechświata, a nie według życzeń oszołomionych niedźwiadków i nie dba o to, czy i jak długo niedźwiadki zdołają przetrwać. Pewnie po naszym odejściu oceany wypełnią się znów rekinami, a w Afryce zaczną dominować pawiany, bo są wystarczająco agresywne, bezwzględne i chamskie – podobnie jak my. Pewnie bardzo piękny będzie ten świat wszechwładnej zieleni, niezmąconej naszymi marzeniami. Tylko drzewa, monstrualne chwasty i otępiałe, bezmyślne zwierzaki snujące się leniwie po opanowanej przez rośliny Avenue des Champs-Élysées. Cała planeta dla natury rządzącej się swoimi ponurymi prawami. Tylko jaki ma sens marzyć o takim świecie, skoro nie byłoby nam dane go przeżywać i doświadczać? Świat nie potrzebuje nas, to prawda, ale istnieje tylko dlatego, że jesteśmy jedynymi świadkami jego istnienia. Tylko my możemy potwierdzić jego wielkość, bogactwo, piękno, okrucieństwo i złożoność. Pozostałe jego twory są jego immanentną częścią i trwają w nim na podobieństwo mikrobów, które zamieszkują nasze ciała, nic o nas nie wiedząc. Świat nie istnieje bez nas, bez naszej świadomości, i umrze ostatecznie razem z nami. W tej samej sekundzie, gdy zgaśnie ostatnia świadomość, zgasną też galaktyki i komety, promienie słońca i migotliwe światło gwiazd, znikną kwiaty i wulkany, drzewa, owady i zwierzęta. To my wyświetlamy świat.  

Bismarck podobno mawiał, że zawsze starczy trochę pieniędzy, by kupić jakiegoś poetę lub prostytutkę. I ta sentencja, jak wiele innych, jest już nieaktualna. Któż bowiem i w jakim celu miałby dzisiaj przekupywać poetę? Do prostytutki trzeba obecnie dodać polityka.

Bodaj w połowie lat dziewięćdziesiątych pewien milioner, chcąc zakpić z naukowców postulujących przyznanie małpom statusu sapiens, zaoferował nagrodę w wysokości miliona dolarów temu, kto nauczy małpy zawiązywać sznurowadła. Zwykła, prosta czynność, radzi sobie z tym większość nawet średnio inteligentnych dzieci, zawiązanie sznurowadeł, choćby najprostszym sposobem, i milion nagrody. Minęło ćwierć wieku, a nagroda wciąż jest do wzięcia. Nie znalazł się bowiem nikt, kto zdołałby nauczyć małpy zawiązywania sznurowadeł. Nie udało się to nikomu, choć podobno wielu próbowało. Pozostaje pytanie, dlaczego okazało się to tak trudne? Bardzo możliwe, że powód jest aż nadto oczywisty, choć my, w ramach wysoce zaawansowanej politycznej poprawności, boimy się to uznać, bo małpy mogłyby poczuć się niemile dotknięte. Mianowicie, żeby móc zawiązać sznurowadła, trzeba to najpierw umieć sobie wyobrazić. Tak, wyobrazić sobie. Bez wyobraźni nie da się tego dokonać. Wyobraźnia jest nieodłącznym elementem świadomości, jest analizą i syntezą, jak to określił niegdyś Baudelaire, bez niej żadne dyspozycje psychiczne nie mają szans, by zaistnieć w pełni swych możliwości. Jeżeli ktoś wątpi, czy wyobraźnia istotnie potrzebna jest do zawiązywania sznurowadeł, proponuję praktyczny test. Kiedy wrzucić w Internecie hasło „zawiązywanie sznurowadeł” pojawia się bardzo wiele stron i szybko da się zauważyć, że wszystkie mają jedną wspólną cechę – objaśnienia są graficzne, instrukcja słowna stanowi jedynie dodatek do ilustracji czy filmów. Zaczynamy to zrozumieć, gdy spróbujemy zawiązać sznurowadła posługując się wyłącznie słowną instrukcją. Proponuję trzy stosunkowo proste metody. Pierwsza nosi nazwę drabinka: sznurówkę należy przewlec od spodu przez obie dziurki, a następnie jej końce wystarczy przeciągnąć prostopadle do góry, przez sąsiadujące ze sobą otwory. Jeden koniec sznurówki należy przeciągnąć przez jej przeciwległy fragment, ułożony pionowo, który powstanie przez przewleczenie sznurówki z pierwszej do drugiej dziurki. Na koniec należy włożyć go prostopadle do trzeciej dziurki. Z drugim końcem, należy postępować analogicznie. Przy tym wiązaniu, należy pamiętać o tym, aby sznurówki krzyżowały się dokładnie na środku. Drugi sposób to wiązanie na piłę: należy przewlec sznurówkę z wierzchu przez parę dziurek, które znajdują się najniżej. Następnie jeden z końców wystarczy przeciągnąć prostopadle od spodu do dziurki wyżej. Drugi koniec sznurówki przewlec (od spodu) po skosie do trzeciej dziurki od dołu. Oba końce należy przewlekać równolegle (z wierzchu) do otworu, znajdującego się po drugiej stronie buta. Wszystkie kroki wystarczy powtarzać w taki sposób, aby przewlekać oba końce sznurówki na zmianę – jeden prostopadle, zaś drugi po skosie. Sznurowanie na kratkę jest nieco trudniejsze, ale wciąż jeszcze zalicza się do łatwych: pierwszą sznurówkę należy przewlec na ostatnim poziomie, gdzie jeden z końców przeplatamy od spodu do kolejnego otworu, a drugi koniec także dołem tylko do 3 poziomu. Kolejny krok polega na przeciągnięciu końców sznurówek do przeciwległych dziurek i powtórzenie czynności związanej z przeciąganiem sznurówki od spodu. Należy zrobić słupek w momencie gdy skończą się otwory i niepotrzebną część sznurówki ucinamy. Przeplatanie drugiej sznurówki zaczynamy od ostatniego poziomu, znajdującego się bliżej “noska” buta. Wkładamy sznurówkę do środka obuwia i następnie przeplatamy ją prostopadle przez pierwszą, tak by wyszła szachownica. Drugi koniec sznurówki także chowamy wewnątrz buta.

Spróbuj to uczynić bez zaglądania do graficznych pomocy, filmów czy rysunków, a wtedy łatwo zrozumiesz, dlaczego małpy nigdy nie nauczą się zawiązywać sznurowadeł.

Każdy atom żelaza w naszej krwi, pomagający transportować tlen z płuc do komórek, przyczynił się niegdyś do zniszczenia jakiejś gwiazdy. Wewnątrz gwiazd nieustannie dochodzi do syntezy jądrowej – w jej wyniku powstają coraz cięższe pierwiastki, jak krzem, siarka, wapń, i w końcu żelazo. Synteza jąder lżejszych od żelaza uwalnia energię, ale synteza żelaza jest już energetycznie nieopłacalna i gwiazda słabnie. Jeśli jest dostatecznie wielka, nie może już dłużej podtrzymać swoich zewnętrznych warstw; jej jądro zapada się pod własnym ciężarem. Dochodzi wtedy do eksplozji, co określamy mianem supernowej. Żelazo pędzi wówczas na wszystkie strony z nieprawdopodobną prędkością, kosmiczna przestrzeń wypełnia się odpadkami. Żelazo, z którego wykonane są nasze samochody, drapacze chmur, noże i pistolety, żelazo w naszej krwi to właśnie ten kosmiczny rozprysk, resztki po gigantycznych eksplozjach sprzed miliardów lat. W naszych żyłach płyną więc szczątki martwych gwiazd.

Jakże przyjemny mógłby być nasz świat, gdybyśmy tylko mieli trochę mniej pretensji do ludzi o to, że nie chcą spełniać naszych oczekiwań!

Czy zauważyłeś, że ekolodzy, Zieloni, klimatyści, „obrońcy” przyrody wszelkiej maści zalecają bardzo szczególną strategię w kontaktach z naturą? Wydają się być przekonani, że z Przyrodą można negocjować, że można ją przekupić, że można jej podlizać się, że można ją udobruchać, że będzie dla nas uprzejma i dobra, jeżeli tylko będziemy grzeczni i posłuszni. Jest to dokładnie ta sama „strategia”, którą proponują wobec terrorystów – podlizywać się, udawać grzecznych, za nic w świecie nie prowokować czy drażnić. Błąd. Przyroda wykreowała tysiące różnych gatunków. Niemal wszystkie, poza dinozaurami i diplodokami, które zasmradzały świat niewiarygodnymi ilościami metanu, były szalenie i uprzedzająco grzeczne. Nic nie pomogło. Zostały zlikwidowane. Gatunki „grzeczne” w pierwszej kolejności.

Kenkō „Zapiski dla zabicia czasu”: Ludzie najczęściej twierdzą, że zbiór książek wygląda brzydko, jeśli wszystkie tomy nie są tego samego formatu, ale na mnie zrobiło wrażenie zdanie opata Kōyū, który powiedział: Dążenie do gromadzenia kompletnych zbiorów wszystkiego jest cechą mało inteligentnego człowieka. Niedoskonałe zbiory są lepsze.

Pliniusz w rozdziale o szczęściu pisze, że rzeczy dobre nie dorównują złym, nawet jeśli występują w równej ilości – żadna radość nie jest tak silna, by stała się równoważnikiem najmniejszego smutku. Radość jest lekka i ulotna, smutek jest ciężki i nabrzmiały. Jak w fizycznej definicji ciężaru właściwego – najwyraźniej ciężar właściwy naszych uczuć również zależy od ich gęstości. Radość nigdy nie zrównoważy smutku. Szanujemy tylko naładowane i ponure uczucia, bo czujemy ich brzemię.