Nic nie wiemy o innych ludziach. O tych, których kochamy, wiemy jeszcze mniej.

Dawno zauważyłem tę prawidłowość. Mianowicie, że zawsze, gdy mam do rozwiązania trudny problem, siedzę ze skrzyżowanymi ramionami. Podobno  ma to nawet jakieś naukowe uzasadnienie, jak niemal wszystko obecnie. W tej pozycji mamy lepiej radzić  sobie z trudnymi zadaniami, rośnie nasza wytrwałość, a w efekcie szansa rozwiązania dylematu. Całkiem tak, jakby postawa ta była sygnałem dla mózgu, by maksymalnie przyłożył się do pracy nad skomplikowanym problemem. W moim przypadku tak jest. Siedząc ze skrzyżowanymi ramionami, myślę sprawniej.

Dzisiejszy wiosenny poranek przypomina mi inny. Dochodziła godzina dziewiąta, szeroka esplanada prowadziła nas wtedy ku Wzgórzu Izoldy. Szron leżał jeszcze na trawnikach, ławkach i jezdniach, ale słońce świeciło już silnie i w tych miejscach, gdzie nie docierał chłodnawy podmuch wiatru, w zaciszu, promienie grzały prawie jak latem. Wszystko było wyraźne i kontrastowe – granica słońca, granica cienia. Lekka, sinawa mgiełka unosiła się w powietrzu, nasycając je wilgocią i nostalgią, przeczuciem lata, południa, które zatrze kontrasty, połączy światło i cień, miłość i nienawiść. Jaskrawość ścian budynków, rozbłyski szyb samochodów i okien, rażąca biel okiennic po słonecznej stronie ulic. Tutaj ludzie szli wolniej, nieśpiesznie, sennie, w rozpiętych płaszczach. Przeciwnie po cienistej stronie. Tam ruch był mniejszy i szybszy, oddech zastygał jeszcze w obłokach pary. Niebo było wysokie, bladoniebieskie, tylko gdzieniegdzie wątłe, postrzępione kłębki zabłąkanych chmurek. Taki poranek jesienią różni się od wiosennego głównie zapachami. Są wówczas ostrzejsze i silniejsze. Butwiejące liście, jesienne kwiaty, wszystkie przyprawy lata. Wiosna ma mniej zapachów, powietrze jest czystsze, mniej nasycone, dziewicze.

Dzisiejszy poranek przypomina mi tamten, ale wówczas słyszałam odległe bicie dzwonów i jego głos, niski, pieszczotliwy, gdy opowiadał mi o naszej kruchej wieczności, a teraz słyszę docierające gdzieś znad zatoki jęki okrętowych syren i wiem, że tam, gdzieś daleko, wciąż jeszcze wisi w powietrzu gęsta, skłębiona mgła …  

Według taoistów każda ocena moralna jest narzędziem podporządkowania jednych ludzi innym. Oceny moralne należą do arsenału środków sprawowania władzy.

Słowem apotheca oznaczano w domu starorzymskim miejsce, gdzie przechowywano amfory z winem.

Jeśli dobrze zrozumiałem chciałby pan uczynić tej dziewczynie zarzut z tego, że przedkłada przyjemność nad rozsądek. Proszę mi wybaczyć, ale pański zarzut jest bezsensowny. Ani jednostki bowiem ani społeczeństwa nie kierują się zasadami tak wysoce abstrakcyjnymi jak rozsądek, pożytek czy sprawiedliwość. Niech pan nawet nie próbuje zaprzeczać. Czyż wszystkie wyniszczające wojny, jakie wypełniają naszą historię, są rozsądne, pożyteczne lub sprawiedliwe? Naszym istnieniem rządzą namiętne prawa życia. Jestem biologiem, jak pan wie, i mogę pana zapewnić, że nawet społeczności zwierząt i owadów podlegają tym samym prawom. Mrówki z gatunku formica sanguinea, tylko dla samej przyjemności narkotyzowania się wonnymi wydzielinami pewnego gatunku pasożytów, otwierają przed nimi swoje mrowiska, następnie żywią je i tak dalece wydają na ich pastwę jajeczka i młode larwy, że prędzej czy później cała kolonia ulega zagładzie. Nawet w skali społecznej prawo użyteczności jest niewolnikiem, a nie panem. Imperatyw uniesień narzuca nam samo życie …

Istnieje stare, rzadko już obecnie używane słowo, które znakomicie ilustruje stan ducha dzisiejszych  Europejczyków. To już prawie zapomniane słowo gnuśność. Dzisiejszy Europejczyk jest gnuśny. Jesteśmy gnuśni. Słowa najbliższe temu określeniu to martwota, paraliż, bezczynność, potulność, beznadziejność, posłuszeństwo, lenistwo, odrętwienie, opieszałość.

Jeżeli istniejesz, Boże, i przyjmiesz do Raju jakiegokolwiek wyznawcę jakiejkolwiek religii, to ja pieprzę twój Raj i z radością wybieram Piekło.

Cioran: Naród, a jeszcze bardziej cywilizacja, znika wraz ze zniknięciem w niej zakazów.

Nie ma sztuki tam, gdzie nie ma żadnego dystansu między tym, kto patrzy, a tym, na co patrzy.

Po Ostatecznym Zwycięstwie całkiem zlikwidowano Czas. Czas był już niepotrzebny. Czas był zbędny. Czas już tylko przeszkadzał. Podpowiadał jakieś jutro, jakieś potem, jakieś tam kiedyś, stwarzał nadzieje, faworyzował oczekiwania, promował bierność podczas gdy po Ostatecznym Zwycięstwie osiągnięto wreszcie idealne Teraz. Aby zrobić z tym porządek wprowadzono więc Plan Odchodzenia od Czasu i chociaż nie bez bólu i nie bez tragedii to w końcu udało się wyeliminować to ponure, bezlitosne i okrutne pojęcie. Pokonaliśmy Czas. Słowo całkowicie znikło nie tylko z codziennej mowy, ale wymazano je także ze słowników i encyklopedii. Ten sam los podzieliły wszystkie inne słowa, związane z czasem lub choćby takie, które sugerowały jego istnienie. Zdarzenia, które rozegrały się przed Ostatecznym Zwycięstwem uporządkowano nie według następstw, lecz według ich hierarchii i zasług dla Ostatecznego Zwycięstwa. Zlikwidowano wszystkie zegary, nawet wodne i słoneczne, a zegarmistrzów przeszkolono w nowych, pożytecznych zawodach.

W mojej rodzinie zegarmistrzostwo było starą i pieczołowicie podtrzymywaną tradycją. Mój ojciec był geologiem, ale mój dziad, pradziad i prapradziad byli świetnymi i cenionymi zegarmistrzami. O tym jednak dowiedziałem się stosunkowo późno, gdy miałem już prawie piętnaście punktów Zwycięstwa. Opowiedział mi o tym w zaufaniu brat mego ojca. Żył on w odosobnieniu, z moim ojcem prawie nie utrzymywał kontaktów i tylko szczęśliwy traf zrządził, że zdołałem go poznać. Okazał się być mądrym człowiekiem, zaprzyjaźniłem się z nim szybko i on też zaczął darzyć mnie sympatią. To od niego dowiedziałem się o historii mojej rodziny, o czasie, sposobach jego mierzenia, o zegarkach i sztuce zegarmistrzowskiej. Potem okazało się, że zdołał przechować jeden egzemplarz zegarka. Nigdy nie zapomnę tej chwili, gdy mi go pokazał. Zegarek był piękniejszy niż wszystko, co dotychczas widziałem, piękniejszy nawet od zachodów słońca nad morzem i rosy na trawie w letni poranek. Nie wiem, jak udało mu się ocalić ten zegarek, nigdy mi o tym nie opowiedział, ale musiało to być heroicznie trudne i niebezpieczne. Brygady tropicieli zegarków pracowały metodycznie, bezlitośnie, dokładnie i bezwzględnie. Podobno składały się głównie z kobiet, one były najzdolniejszymi tropicielami, a ich spostrzegawczości i intuicji niewiele mogło umknąć. Karą za ukrywanie zegarków, choćby najmniejszych, zawsze była śmierć i nie było od tego żadnego odwołania. A jednak wujkowi udała się ta sztuka. Zegarek był złoty, piękny i misterny. Budził mój podziw i zachwyt.

Możliwe, że na jego widok ożyła we mnie krew moich przodków. Zakochałem się w nim, w jego cichym tykaniu, w precyzji jego wskazówek, w fosforyzującym blacie z oznaczeniem godzin, w doskonałości jego mechanizmu, zdolnego okiełzać coś tak wszechmocnego i niepojętego jak czas. Odwiedzałem wuja aż do jego śmierci, ale zawsze starannie maskując moje wizyty. Było to konieczne, bo z jakichś powodów wujek znajdował się wciąż na jakimś indeksie i uważano, że stanowi zagrożenie dla szczęśliwości naszego szczęśliwego bezczasu. Dość, że odwiedzałem go, kiedy tylko mogłem i nauczyłem się o zegarkach wszystkiego, co on sam wiedział i co mógł mi przekazać. Po jego śmierci wydobyłem ze skrytki ostatni zegarek świata.

Kosztowało mnie wiele ostrożności, zabiegów i wysiłków, i bardzo wiele pracy, ale pewnego dnia, w pewien piątek o godzinie trzeciej dwadzieścia siedem skonstruowałem mój własny pierwszy zegarek. Nie, nie był jeszcze tak piękny jak zegarek wujka, ale i tak byłem z niego bezgranicznie dumny. Potem przyszły inne, piękniejsze i doskonalsze. Wysyłałem je pocztą do co znaczniejszych postaci i osobistości. I panowała cisza. Nikt nie przyznawał się do niczego, nikt nie wspominał o moich przesyłkach, ale wiedziałem, że ciche jeszcze tykanie zegarków, moich zegarków coraz głośniej, coraz wyraźniej będzie podgryzało i niszczyło nasz zatrzymany świat, jego iluzje i kłamstwa, jego zbrodnie i nierzeczywistość. Już wtedy wiedziałem, że Czas znów zwycięży …

Dla masowego człowieka stworzono masową produkcję i masową modę. Pewien kłopot sprawiała jedynie, zawsze pożądana, oryginalność. Rozwiązanie znalazło się. Zdołaliśmy umasowić nawet oryginalność. Jak? Jeżeli jesteś oryginalny na własny sposób, to wcale nie jest to oryginalne, bo nie jest modne, a modne jest tylko to, co masowe. Chcesz być oryginalny? Wystarczy, że będziesz modny, bo moda od razu uwzględnia i oryginalność. Gdzie jest jakieś rozumne dziecko, które krzyknie wreszcie, że ten król jest paskudnie nagi?

Miasteczko leży gdzieś na Jurze, ale na jawie byłem tam tylko jeden jedyny raz, bardzo dawno temu, w ciepły, jesienny dzień, podczas gdy w moich snach powracało do mnie tak często i uparcie, że z wolna zatraciło cechy realności, stając się tylko niewyraźnym wspomnieniem z odległych lektur, krajobrazem na pół mitycznym, na pół urojonym. Nie pamiętam jego nazwy, mój umysł nie podsuwa mi żadnych skojarzeń. 

Wąska, kamienista dróżka wijąca się między wapiennymi skałami. U jej wylotu dość rozległa dolina zamknięta od północy i wschodu wapiennym kołnierzem niskich, poszczerbionych wzniesień. I dokładnie w środku tej doliny, na lekkim podwyższeniu, jak na wypukłym prosceniu, miasteczko. Z daleka przypominało dobrze zachowane resztki starej warowni, zbudowanej na planie prostokąta. Wokoło ziemia kamienista i nieurodzajna, małe poletka o fantastycznych kształtach z trudem wyrwane skałom. Jesień, więc ścierniska, kurz trzepotał się w powietrzu. Pamiętam nasze zaskoczenie, gdy podchodząc bliżej odkryliśmy, że to, co z daleka braliśmy za mur warowni jest w istocie tylnymi ścianami kilku ciasno przywierających do siebie domów u stóp których kuliły się małe ogródki, otoczone niskimi, byle jak skleconymi płotami. Domy stały równo, niemal w wojskowym szyku, tworząc rodzaj dumnego impedimenta ze starożytnego agmen quadratum Germanika. Nie wyróżniały się nawet wysokością. Złudzenie muru jakiejś warowni było tym silniejsze, że wszystkie domy odwrócone były „plecami” do świata – ich fasady patrzyły do wnętrza miasteczka. W tylnych ścianach, tych widocznych z drogi, znajdowały się tylko małe, prawie obronne okienka, zapewne od spiżarni czy toalet. Miasteczko patrzyło do środka, jakby zupełnie nieciekawe świata.

Na kilkanaście metrów przed pierwszymi domami wyboista droga zataczała głęboki łuk, celując w północno-wschodni narożnik tego impedimenta. Tutaj znajdowała się wąska uliczka, kocie łby, i po następnych kilkunastu metrach wychodziło się prosto w serce tej fatamorgany, na Rynek. Był idealnie kwadratowy, otoczonymi jedno lub dwupiętrowymi kamienicami (znacznie więc niższymi niż te leżące na zewnątrz), ale przez to, że stały niemal na czubku tego proscenium, nie odstawały wzrostem, tworząc z tamtymi jakby jeden wspólny dach. Rynek obramowany był biegnącą dookoła uliczką, a jego środek zajmował rodzaj trawnika z kilkunastoma rachitycznymi drzewkami i dwoma rzędami ławek w intensywnie pomarańczowym kolorze. Na ścianie wschodniej wyróżniała się okazała, przysadzista kamienica z dużą witryną na parterze, gdzie straszył szyld z gotyckimi literami: Fryzjer. Dwa domy dalej restauracja, a przed jej wejściem smutnie zwisająca z muru, sporych rozmiarów kotwica. Pamiętam jeszcze jakiś sklep z damską bielizną, po przeciwnej stronie aptekę, białą jak szpitalny fartuch, a obok niej piekarnię. Narożniki Rynku wypełniały uliczki, wąskie, spadziste kanały o brzegach postrzępionych przez spływającą tam wodę. Sprawdziliśmy wszystkie. Kończyły się na ostatnim domu, nie biegły dalej. Tutaj urywały się, przechodząc najpierw w pożłobiony deszczami, gliniasty pas ziemi, a nieco dalej zamieniały się w łąkę. Nie prowadziły donikąd. Jedyna droga do miasteczka mieściła się w narożniku północno-wschodnim, czyli tam, skąd przyszliśmy. Innej nie było.

Spędziliśmy w tym miasteczku bez nazwy kilka godzin. Restauracja okazała się wielką, niską izbą z drewnianym stropem. Barman i kelner w jednej osobie był mocnym, nieco kulejącym, łysym jegomościem około piędziesiątki, przepasanym nieskazitelnie czystym obrusem prawie zakrywającym mu stopy. Herbata miała zapach suszonych kwiatów. Nie pamiętam, by poza nami był tam ktoś jeszcze. Pamiętam natomiast, że gdy wyszliśmy stamtąd zaskoczył nas widok kilku starców, siedzących pod murami domu na krzesłach o szalenie wysokich oparciach. Wyglądali jak achajscy królowie oczekujący na hołd. Nie widziałem ani jednego dziecka. Ani jednej kobiety. Ani jednego psa. Tylko na witrynie u fryzjera leżał duży, czarny kot. Panowała głęboka, spokojna cisza i Z. powiedział, że chciałby tu zamieszkać, gdy cały wrzask i zgiełk świata zacznie mu ranić uszy do krwi. Dokładnie tak. Takimi słowami. Nie podzielałem wtedy jego zdania. Nie ufam miejscom bez kobiet, miastom bez kobiet, powieściom i filmom bez kobiet; nigdy nie ufałem, choć wtedy nie umiałem jeszcze tego wyjaśnić. Ale ja również nie czułem tam ani niepokoju ani lęku i w taki sam sposób miasteczko powraca do mnie w moich snach: jak moment ciszy, jak chwila wetchnienia. 

Opuściliśmy je kilka godzin później, kiedy w oknach patrzących na opustoszały Rynek odbijały się czerwienią promienie schodzącego słońca. Opuściliśmy je tą samą drogą, którą przyszliśmy. Nie odprowadzały nas ani psy ani dzieci, ani spojrzenia zza firanek. Próbowaliśmy wypatrzeć czyjeś oczy, ślad czyjejś obecności – nadaremnie. Teraz pewnie wzbudziłoby to moje podejrzenia, ale młodość dziwi się rzadko. Po drodze oglądałem się kilkakrotnie, sprawdzając, czy miasteczko nie znikło. Nie, było, rzeczywiste, choć tak nierealne. Po wielu latach, bogatszy – lub uboższy – o tysiące nowych krajobrazów, miast i miasteczek oglądanych, zasłyszanych, wyczytanych, po wszystkich spotkaniach z tym miasteczkiem w moich snach, bo powraca uparcie wyraźne i żywe, nie jestem już pewien jego istnienia i niekiedy myślę, że może M. miała rację mówiąc, że wyśniłem je którejś nocy, jak tyle innych rzeczy, tyle innych twarzy i miast. Może wyśniłem je, ale jeśli tak, to był to nasz wspólny sen, sen Z. i mój. Pewnego innego jesiennego dnia wiele lat potem spotkałem Z. po raz ostatni i wówczas, jakby szukając usprawiedliwienia lub szukając metafory, która mogłaby opisać mi jego stan, zapytał mnie nagle, czy pamiętam tamto miasteczko, czy pamiętam jego życzenie. Miałem zrozumieć, że w ciągu tych minionych lat świat poranił go do krwi. Zrozumiałem, nie mogłem nie zrozumieć, choć najbardziej byłem zaskoczony tym, że Z. także zna to miasteczko. 

Szkoda, przyjacielu, że nie zawędrujemy już po raz drugi do tego dziwnego miasteczka. Nie mogę dziś oprzeć się myśli, że miejsce w którym spędziliśmy tamto popołudnie nie było wcale miasteczkiem, lecz zdarzeniem.